Xidmət müddətlərinin birləşdirilməsi ilə pensiyaya çıxan, dövlət qulluğundan xaric edilmiş şəxs birdəfəlik müavinət ala bilərmi? (AYM-nin son qərarı)

Murat Turanın Türkiyə hüququna dair məqaləsinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi. Türkiyəyə aid qurumlar, qanunlara istinadlar və müəllifin hüquqi qiymətləndirmələri saxlanılmışdır. Məhkəmə qərarlarından sitatlar rəsmi tərcümə deyil. Türkcə orijinal təsvirlər Azərbaycan dilində izahlarla təqdim olunur.

Dövlət qulluqçularının (məmurların) pensiyaya çıxma şərtləri qulluğa başlama tarixinə və cinsinə görə dəyişir. Ümumi vəziyyət aşağıdakı cədvəldə sxematik şəkildə göstərilsə də, aşağı səviyyəli normalar və müəyyən edilmiş istisnalar sosial təminat qanunvericiliyini xeyli mürəkkəbləşdirir. Sosial təminat qanunvericiliyimizin bu dərəcədə mürəkkəb olmasının əsas səbəbi sistemdə mütəmadi olaraq aparılan köklü islahatlar və həmin islahatlar zamanı əvvəldən çalışan şəxslərin hüquqlarını qorumaq üçün müəyyən edilən keçid dövrü qaydalarıdır. Türkiyədə sosial təminat sistemi vahid qurumun — Sosial Təminat Qurumunun (Sosyal Güvenlik Kurumu — SGK) — çətiri altında birləşdirilmiş kimi görünsə də, onun arxa planında qanunlardan, tarixlərdən və statuslardan ibarət nəhəng bir labirint mövcuddur.

Dövlət qulluqçularının pensiyaya çıxma şərtlərinin müqayisəli cədvəli

Türkcə məqalədəki orijinal cədvəl. Pensiyaya çıxma şərtləri qulluğa başlama tarixinə və cinsə görə müqayisə edilir; tətbiq olunan hüquqi rejim və istisnalar məqalədə izah olunur.

Türkcə orijinal müqayisə cədvəlinə tam ölçüdə baxın

Orijinal cədvəlin Azərbaycan dilinə tərcüməsi

Aşağıdakı tarixlər və təsnifat türkcə orijinal cədvəldə olduğu kimi saxlanılmışdır.

İlkin məlumat olaraq qeyd etməliyik ki, 2008-ci ilin oktyabr ayının əvvəlində qüvvəyə minmiş 5510 saylı Sosial Sığortalar və Ümumi Tibbi Sığorta Qanunu ilə Dövlət Pensiya Fondu (Emekli Sandığı) sistemi dəyişdirilsə də, ilk dəfə 15 oktyabr 2008-ci il tarixindən əvvəl dövlət qulluğuna və ya bu çərçivədə sayılan dövlət vəzifələrinə başlamış şəxslərin (əvvəlki rejimə tabe məmurların/Fond iştirakçılarının) pensiya hüquqları, pensiya məbləğinin hesablanması və pensiyaya çıxarkən verilən birdəfəlik müavinətin şərtləri baxımından 5434 saylı Qanunun müddəalarının tətbiqi davam edir.

Bu araşdırmanın mövzusu dövlət qulluğundan — qanun qüvvəsində qərarnamə (KHK), intizam şurasının qərarı, dövlət qulluğu üçün tələb olunan şərtlərin itirilməsi və s. səbəblərlə — xaric edildikdən sonra müxtəlif statuslar üzrə xidmət müddətləri 2829 saylı Qanun əsasında birləşdirilərək 5434 saylı Qanuna uyğun pensiyaya çıxan şəxslərin birdəfəlik pensiya müavinəti almaq imkanlarına dair mövcud vəziyyətin təhlilidir. Burada “birdəfəlik pensiya müavinəti” Türkiyə hüququndakı “emekli ikramiyesi” anlayışını ifadə edir və aylıq pensiyadan fərqlənir. Bu şəxsləri üç kateqoriyada nəzərdən keçirmək olar.

Birinci kateqoriya: Bütün xidmət müddəti dövlət qulluğunda keçmiş şəxslərdir. Bu şəxslər 5434 saylı Qanuna əsasən pensiya almaq hüququ qazandıqda, dövlət qulluğundan hansı qaydada ayrılmalarından asılı olmayaraq, onlara xidmət müddətinə mütənasib birdəfəlik pensiya müavinəti ödənilir.

İkinci kateqoriya: Dövlət qulluğunda xidmət müddəti özlüyündə pensiyaya çıxmaq üçün kifayət etdiyi halda, dövlət qulluğundan kənarda 4/a (SSK) və 4/b (Bağ-Kur) statuslarında keçən xidmətləri birləşdirilərək, yəni dövlət qulluğu müddətinə əlavə edilərək pensiyaya çıxarılmış şəxslərdir. Əvvəllər bu şəxslərə münasibətdə 1475 saylı Əmək Qanununun əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyasına (“kıdem tazminatı”) dair müddəaları analogiya üzrə tətbiq olunur və həmin kompensasiyanı almaq şərtlərinə cavab verdikdə dövlət qulluğu müddətinə mütənasib birdəfəlik pensiya müavinəti ödənilirdi. Lakin KHK və ya intizam normaları əsasında dövlət qulluğundan xaric edilmə “işəgötürənin əmək müqaviləsinə haqlı səbəbdən xitam verməsi” kimi qiymətləndirilirdi. Buna görə də, işəgötürənin haqlı səbəbdən işdən çıxardığı işçi əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyası hüququ qazanmadığı kimi, KHK ilə həmin əsasla dövlət qulluğundan xaric edilmiş qulluqçuya da birdəfəlik pensiya müavinəti ödənilmirdi. Bu məsələ çoxsaylı inzibati məhkəmə işlərinin predmeti olmuşdur. Nəhayət, dövlət qulluğu müddəti özlüyündə pensiyaya çıxmaq üçün kifayət edən, lakin birləşdirilmiş xidmət müddətləri əsasında pensiyaya çıxan şəxslərə qulluğun hansı qaydada başa çatmasından asılı olmayaraq birdəfəlik pensiya müavinəti ödənilməli olduğu məhkəmə təcrübəsində formalaşdıqdan sonra SGK da mövcud praktikasını dəyişmişdir. Qurum dövlət qulluğundan xaric edildikdən sonra birləşdirilmiş xidmət müddətləri əsasında pensiyaya çıxan şəxslərə, dövlət qulluğu müddəti özlüyündə pensiyaya çıxmaq üçün kifayət edirsə, həmin müddətə mütənasib birdəfəlik pensiya müavinəti ödəməyə başlamışdır.

Üçüncü kateqoriya (araşdırmamızın əsas mövzusu): Dövlət qulluğundan xaric edilmiş, dövlət qulluğu müddəti özlüyündə pensiyaya çıxmaq üçün kifayət etməyən, lakin xaric edilmədən əvvəl və ya sonra dövlət qulluğundan kənarda 4/a (SSK) və 4/b (Bağ-Kur) statuslarında keçən xidmətləri birləşdirildikdə pensiya hüququ qazanan şəxslərdir. SGK-nın hazırkı praktikası 5434 saylı Qanunun 89-cu maddəsinin ikinci hissəsinə əsasən bu kateqoriyadakı şəxslərə birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməməsindən ibarətdir.

Bu kateqoriyaları sadələşdirsək, bütün xidmət müddəti dövlət qulluğunda keçmiş və ya başqa statuslar üzrə birləşdirilmiş xidmət müddətləri olsa belə, dövlət qulluğu müddəti pensiyaya çıxmaq üçün kifayət edən şəxs, hətta qulluqdan xaric edilsə də, ayrılma qaydasından asılı olmayaraq müavinətini ala bilir. Lakin dövlət qulluğu müddəti pensiyaya çıxmaq üçün kifayət etməyən və tələb olunan xidmət müddətini digər statuslarda sığorta haqqı ödəməklə tamamlamağa məcbur olan şəxs, dövlət qulluğu xaric edilmə ilə başa çatıbsa, çatışmayan dövlət qulluğu müddəti cəmi bir gün olsa belə, heç bir birdəfəlik pensiya müavinəti ala bilmir.

Bu məsələ də çoxsaylı inzibati məhkəmə işlərinin və fərdi şikayətlərin predmeti olmuşdur. Nəhayət, Türkiyə Konstitusiya Məhkəməsinin (Anayasa Mahkemesi — AYM) 2019/41241 nömrəli fərdi şikayət üzrə 25.02.2025 tarixli Fikret ASLAN qərarında müəyyən edilmişdir ki, birləşdirilmiş xidmət müddətləri əsasında pensiya təyin olunan şəxslərə birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi üçün dövlət qulluğunun əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyası hüququ yaradan şərtlərə uyğun başa çatmasının tələb olunması Konstitusiyanın 35-ci maddəsində təsbit edilmiş mülkiyyət hüququ ilə əlaqəli şəkildə, 10-cu maddədə təminat verilən ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi prinsipini pozur.

Xidmət müddətlərinin birləşdirilməsi və birdəfəlik pensiya müavinəti: infoqrafika

Türkcə orijinal infoqrafika: xidmət müddətlərinin birləşdirilməsi; SGK-nın üç kateqoriyaya yanaşması; 25.02.2025 tarixli, 2019/41241 nömrəli Fikret Aslan qərarı və hüquqi tələblərin əsası. Bu mövzular məqalədə Azərbaycan dilində izah olunur.

Türkcə orijinal infoqrafikaya tam ölçüdə baxın

SGK-nın yanaşmasındakı ziddiyyət

Burada SGK-nın birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi baxımından dövlət qulluğu müddəti özlüyündə pensiyaya çıxmaq üçün kifayət edən şəxslərlə pensiya almaq üçün dövlət qulluğundan kənardakı xidmət müddətlərini dövlət qulluğu müddətləri ilə birləşdirməyə məcbur olan şəxslər arasında pensiya hüququna və mülkiyyət hüququna qeyri-mütənasib müdaxilə təşkil edən praktika tətbiq etdiyi görünür.

Eyni dövrdə dövlət qulluğuna başlamış iki şəxsi nəzərdən keçirək. Onlardan biri pensiyaya çıxmaq üçün nəzərdə tutulmuş minimum xidmət müddətinin hamısını dövlət qulluğunda tamamladıqdan sonra xaric edilmişdir. Digəri isə həmin minimum müddətin hamısını dövlət qulluğunda tamamlamadan xaric edilmiş və çatışmayan sığorta müddətini dövlət qulluğundan əvvəlki və ya sonrakı 4/a (SSK) və 4/b (Bağ-Kur) xidmətlərini dövlət qulluğu müddəti ilə birləşdirməklə tamamlamışdır.

Birinci şəxs, eynilə müvəkkilim kimi, fövqəladə vəziyyət dövründə qəbul edilmiş qanun qüvvəsində qərarnamə (OHAL KHK) ilə dövlət qulluğundan xaric edilsə belə, pensiyaya çıxmaq üçün tələb olunan müddətin hamısını — qadınlarda 20 il/7200 gün, kişilərdə 25 il/9000 gün — xaric edilməzdən əvvəl dövlət qulluğunda tamamladığı üçün işlədiyi illərin sayı ilə brüt aylıq əməkhaqqının hasilinə bərabər birdəfəlik pensiya müavinəti ala bilir. İkinci şəxs isə pensiyaya çıxmaq üçün tələb olunan müddətin hamısını — qadınlarda 20 il/7200 gün, kişilərdə 25 il/9000 gün — xaric edilməzdən əvvəl dövlət qulluğunda tamamlaya bilmədiyindən, çatışmayan hissəni dövlət qulluğundan kənardakı xidmətləri ilə tamamlasa belə, heç bir birdəfəlik pensiya müavinəti ala bilmir.

Əslində, birinci vəziyyətdə olan şəxs OHAL KHK ilə dövlət qulluğundan xaric edildiyi halda müavinətini tam ala bildiyinə görə, Qanunun belə qərarnamə ilə xaric edilməni özlüyündə birdəfəlik pensiya müavinəti almağa maneə saymadığını rahatlıqla söyləyə bilərik. Bu iki şəxs arasındakı yeganə fərq dövlət qulluğu müddətinin özlüyündə pensiyaya çıxmaq üçün kifayət edib-etməməsidir. Həmin müddət kifayət etdikdə şəxs işlədiyi hər il üçün brüt aylıq əməkhaqqı məbləğində birdəfəlik pensiya müavinəti ala bilir. Dövlət qulluğu müddəti özlüyündə kifayət etməyən şəxs isə bu müddət cəmi 1 gün çatışmadıqda belə, heç bir birdəfəlik pensiya müavinəti ala bilmir.

Konstitusiya Məhkəməsinin məsələyə yanaşması

Yuxarıda göstərilən mübahisə 2019/41241 nömrəli fərdi şikayət üzrə Konstitusiya Məhkəməsinin qarşısına çıxarılmışdır. Məhkəmə 25.02.2025 tarixində mülkiyyət hüququ ilə əlaqəli şəkildə ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi prinsipinin pozulmasına dair şikayətin QƏBUL EDİLƏN OLDUĞUNA; Konstitusiyanın 35-ci maddəsində təminat verilən mülkiyyət hüququ ilə əlaqəli şəkildə 10-cu maddədə təminat verilən ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi prinsipinin POZULDUĞUNA; pozuntunun nəticələrinin aradan qaldırılması üçün işə yenidən baxılması məqsədilə qərarın bir nüsxəsinin Ankara 7-ci İnzibati Məhkəməsinə (E.2017/2044, K.2018/386) GÖNDƏRİLMƏSİNƏ qərar vermişdir. Pozuntu qanundan — 5434 saylı Qanunun 89-cu maddəsinin ikinci hissəsindən — qaynaqlandığı üçün qərarın Türkiyə Böyük Millət Məclisinə (TBMM) BİLDİRİLMƏSİ də qərara alınmışdır.

Konstitusiya Məhkəməsi Fikret ASLAN qərarında əvvəlcə müəyyən edilməli məsələnin pensiya hüququ yaradan müddətin hamısını 5434 saylı Qanun və 5510 saylı Qanunun 4-cü maddəsinin birinci hissəsinin (c) bəndi çərçivəsində keçirdikdən sonra dövlət qulluğundan xaric edilən şəxslərlə həmin müddətin yalnız bir hissəsini keçirdikdən sonra xaric edilən şəxslərin müqayisə edilə bilən və oxşar vəziyyətdə olub-olmaması olduğunu bildirmişdir. Daha sonra aşağıdakı qənaətə gəlmişdir:

“Pensiya üçün tələb olunan 25 illik sığorta müddətinin bir hissəsini — 23 ilini — dövlət qulluğunda 5434 saylı Qanun və 5510 saylı Qanunun 4-cü maddəsinin birinci hissəsinin (c) bəndi çərçivəsində keçirdikdən sonra qulluqdan xaric edilmiş ərizəçinin tələb etdiyi müavinət həmin çərçivədə keçən 23 illik müddətə aiddir. Bu baxımdan ərizəçinin vəziyyətinin dövlət qulluğundan 25 illik müddətdən sonra xaric edildiyi halda, əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyası hüququ qazanmaq şərtləri tələb olunmadan müavinət ödənilən şəxslərin vəziyyətinə oxşar olduğu deyilə bilər. Buna görə də, dövlət qulluğundan xaric edildikləri halda konkret işdə pensiya təyin edilməsi üçün tələb olunan 25 illik müddəti dövlət qulluğunda keçirdiklərinə görə müavinət ödənilən şəxslərlə pensiya üçün tələb olunan müddətin bir hissəsini dövlət qulluğunda keçirib həmin müddəti xidmətlərin birləşdirilməsi yolu ilə tamamlayan, buna görə də əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyası şərtlərinə uyğunluğu tələb olunan şəxslər müqayisə edilə bilən kateqoriyalar təşkil edirlər. Başqa sözlə, pensiya hüququ yaradan tələb olunan müddəti tamamladıqdan sonra dövlət qulluğundan xaric edilən şəxslərlə həmin müddət başa çatmadan, lakin onun bir hissəsini müvafiq rejim çərçivəsində keçirdikdən sonra xaric edilən şəxslərin birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi üçün əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyası şərtlərinə tabe tutulması baxımından oxşar vəziyyətdə olduqları deyilə bilər. Çünki həmin şəxslərin hüquqi vəziyyətləri və statusları oxşardır. Aralarındakı yeganə fərq pensiya hüququnu qazanıb-qazanmamaları ilə bağlıdır; konkret işdə bu, 5434 saylı Qanun və 5510 saylı Qanunun 4-cü maddəsinin birinci hissəsinin (c) bəndi çərçivəsində 23 və 25 il işləmələridir.

Müvafiq qanun müddəalarına görə birdəfəlik pensiya müavinətinin ilkin şərti şəxsin Dövlət Pensiya Fonduna tabe xidmət müddəti əsasında pensiya hüququ qazanmasıdır. Həmin rejim üzrə xidmət müddəti pensiya üçün kifayət etməyən və bu müddəti digər sığortalı fəaliyyəti ilə tamamlayan şəxslər üçün, hansı sığortalı fəaliyyətin əvvəl olmasından asılı olmayaraq, ikinci bir şərt də nəzərdə tutulur. Bu şərtə görə dövlət qulluğu 1475 saylı Qanunun 14-cü maddəsində göstərilən əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyası hüququ yaradan şərtlərə uyğun şəkildə başa çatmalıdır. Xidmət müddətlərinin birləşdirilməsi yolu ilə pensiya təyin olunan şəxslərə bu şərtin tətbiqi birdəfəlik pensiya müavinəti hüququnun qazanılması baxımından fərqli rəftar təşkil edir.”

Konstitusiya Məhkəməsi oxşar vəziyyətdə olan şəxslərə fərqli rəftar göstərildiyini müəyyən etdikdən sonra bu fərqli rəftarın obyektiv və əsaslı səbəbinin olub-olmamasına diqqət yetirmişdir. Bu barədə gəldiyi qənaəti aşağıdakı cümlələrlə ifadə etmişdir:

“Sosial hüquqi dövlət cəmiyyətdə və əmək həyatında ədalətə və bərabərliyə əsaslanan hüquq qaydası yaratmalıdır. Konstitusiyanın 2-ci və 60-cı maddələrinə əsasən, dövlət sosial təminatın və sosial ədalətin həyata keçirilməsinə əlverişli mühit yaratmalı, bu mənada sosial təminat sahəsində nəzərdə tutulan hüquqdan eyni sosial təminat qurumuna daxil olan və mahiyyət etibarilə bir-birinə yaxın vəziyyətdə olan bütün iştirakçıların ədalət və haqqaniyyət meyarları çərçivəsində faydalanmasını təmin edən tənzimləmələr həyata keçirməlidir. Eyni vəziyyətdə olan şəxslərin qanunda nəzərdə tutulmuş hüquqlardan eyni əsaslarla faydalanması Konstitusiyanın 10-cu maddəsində ifadə edilən bərabərlik prinsipinin də tələbidir (AYM, E.2013/111, K.2014/195, 25/12/2014).

Dövlətin dəstəyindən asılı olan sosial hüquqların ən mühümü sosial təminat hüququdur. Birdəfəlik pensiya müavinəti pensiya, yaşa və ya əlilliyə görə pensiya almaq hüququ qazanan dövlət işçilərinə əmək həyatında sabitliyi və davamlılığı təmin etmək məqsədilə, sosial dövlət prinsipinə uyğun verilən ödəniş növüdür və Konstitusiyanın 60-cı maddəsində nəzərdə tutulmuş sosial təminat hüququnun əhatəsinə daxildir. Qanunvericinin birdəfəlik pensiya müavinətinin məbləğini və ödənilmə şərtlərini müəyyən etmək səlahiyyəti vardır; bu zaman konstitusiya prinsiplərinə zidd olmamaq, haqqaniyyət və ictimai maraq meyarlarını nəzərə almaq tələb olunur. Lakin qanunverici Konstitusiyanın 60-cı maddəsinə əsasən sosial təminatı həyata keçirmək vəzifəsini yerinə yetirərkən bu səlahiyyətə istinadla birdəfəlik pensiya müavinəti barədə özbaşına və ya həmin hüquqdan faydalananlar arasında bərabərsizliyə səbəb olan normalar müəyyən edə bilməz (AYM, E.2013/111, K.2014/195, 25/12/2014).

Bundan əlavə, oxşar vəziyyətlərdə fərqli rəftarın zəruri olub-olmamasını və ya nə dərəcədə zəruri olduğunu qiymətləndirmək baxımından dövlət orqanlarının müəyyən mülahizə sərbəstliyinə malik olduğu aydındır. Bununla belə, mülkiyyət hüququ ilə əlaqəli şəkildə ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi baxımından həmin sərbəstliyin hüdudlarının olduğu da şübhəsizdir. Mülkiyyət hüququna müdaxilə edərkən eyni vəziyyətdə olan şəxslərə fərqli rəftara səbəb olan dövlət orqanları bu fərqi əsaslandıra biləcək ağlabatan və obyektiv səbəblər göstərə bilməlidirlər (Bedrettin Morina, § 49). Bu çərçivədə birdəfəlik pensiya müavinətinin şərtlərinin müəyyən edilməsi, bir qayda olaraq, dövlət orqanlarının mülahizə sərbəstliyinə daxil olsa da, müdaxilənin ağlabatan və obyektiv əsas olmadan ayrı-seçkilik yaradan şəkildə tətbiq edilməməsi zəruridir. Yuxarıdakı izahlar bütövlükdə nəzərə alındıqda, qanun müddəasının dövlət qulluğundan ayrılan şəxslərə müavinət verilməsinə imkan açan Konstitusiya Məhkəməsinin ləğvetmə qərarına əsaslandığı anlaşılır. Qanunverici dövlət qulluğunda sabitliyin və davamlılığın təmin edilməsi, sosial təminat sisteminin dayanıqlılığı və aktuar tarazlığın qorunması kimi məqsədləri nəzərə alaraq, pensiya üçün tələb olunan xidmət müddətinin hamısı 5434 saylı Qanun və ya 5510 saylı Qanunun müvəqqəti 4-cü maddəsi çərçivəsində keçən, başqa sözlə, xidmət müddətlərini birləşdirmədən pensiyaya çıxa bilən şəxslərlə xidmət müddətlərini birləşdirərək pensiyaya çıxa bilən şəxslər arasında birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi baxımından fərq müəyyən etmək səlahiyyətinə malikdir. İkinci kateqoriyadakı şəxslər üçün birinci kateqoriyadan fərqli şərtlərin nəzərdə tutulmasının obyektiv və əsaslı səbəbi olmadığını söyləmək olmaz.”

Göründüyü kimi, Konstitusiya Məhkəməsi xidmət müddətlərini birləşdirmədən pensiyaya çıxa bilən şəxslərlə xidmət müddətlərini birləşdirərək pensiyaya çıxa bilən şəxslərə fərqli rəftar göstərilməsinin obyektiv və əsaslı səbəbi olmadığını söyləməyin mümkün olmadığı qənaətinə gəlmişdir. Bu qiymətləndirmədən sonra isə fərqli rəftarın mütənasib olub-olmamasını araşdırmışdır. Bu başlıq altında belə qeyd etmişdir: “Fərqli rəftarla nail olunmaq istənilən qanuni məqsədlə ərizəçinin mülkiyyət hüququndan faydalanmasındakı fərdi marağı arasında ağlabatan mütənasiblik yaradılmalıdır. Hədəflənən məqsədə çatıldıqda əldə ediləcək ictimai fayda ilə müqayisədə fərqli rəftarın şəxsə yüklədiyi yük həddindən artıq və qeyri-mütənasib olmamalıdır (Ayşe Tezel və digərləri [Plenum], fərdi şikayət № 2018/14186, 20/10/2022, § 88). Konstitusiya təminatı olan bərabərlik prinsipi, obyektiv və əsaslı səbəb mövcud olsa belə, fərqli rəftara məruz qalan şəxsin üzərinə qeyri-mütənasib yük qoyulmamasını tələb edir (Mehmet Fatih Bulucu, § 77). Xidmət müddətinin hamısını 5434 saylı Qanun və ya 5510 saylı Qanunun müvəqqəti 4-cü maddəsi çərçivəsində keçirmiş, başqa sözlə, xidmət müddətlərini birləşdirmədən pensiyaya çıxa bilən şəxslərlə xidmət müddətlərini birləşdirərək pensiyaya çıxan şəxslər arasında birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi baxımından fərq müəyyən etmək qanunvericinin səlahiyyətinə daxil olsa da, müqayisə edilə bilən qruplar arasında yaranan fərq mütənasib olmalıdır. Xidmət müddətinin hamısını 5434 saylı Qanun və ya 5510 saylı Qanunun müvəqqəti 4-cü maddəsi çərçivəsində keçirmiş şəxslərə dövlət qulluğundan xaric edildikdə birdəfəlik pensiya müavinəti tam ödənildiyi halda, 5434 saylı Qanunun 89-cu maddəsinin ikinci hissəsinə əsasən xidmət müddətlərini birləşdirərək pensiyaya çıxan şəxslərə heç bir birdəfəlik pensiya müavinəti ödənilmir. Burada 5434 saylı Qanun və ya 5510 saylı Qanunun müvəqqəti 4-cü maddəsi çərçivəsində keçən müddətin çox uzun olması, 25 ili tamamlamaq üçün başqa qanunvericilik üzrə işlənərək birləşdirilən müddətin cəmi 1 ay olması belə vəziyyəti dəyişmir. Belə ki, konkret işdə olduğu kimi, 5434 saylı Qanun və ya 5510 saylı Qanunun müvəqqəti 4-cü maddəsi çərçivəsində 23 illik xidməti olan və başqa qanunvericilik üzrə cəmi iki illik iş müddətini birləşdirən ərizəçiyə, həmin rejim üzrə xidmət müddətinə mütənasib olsa belə, birdəfəlik pensiya müavinəti ödənilməmişdir. Eyni səbəblərlə dövlət qulluğuna xitam verilmiş, 25 illik müddəti isə həmin qanunvericilik çərçivəsində keçmiş şəxslərə birdəfəlik pensiya müavinəti tam ödənilmişdir. Bu vəziyyətdə müqayisə edilə bilən qruplar arasında yaranan fərqin açıq-aşkar qeyri-mütənasib olduğu qənaətinə gəlinmişdir.” Məhkəmə bu qiymətləndirmələri ilə fərqli rəftarın obyektiv və əsaslı səbəbi olsa belə, mütənasib olmadığını ortaya qoymuşdur.

Göründüyü kimi, Konstitusiya Məhkəməsi fərqli rəftarın obyektiv və əsaslı səbəbi olsa belə, onun mütənasib olmadığını və mülkiyyət hüququ kontekstində ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi prinsipini pozduğunu aydın şəkildə müəyyən etmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsinin birdəfəlik pensiya müavinətinə dair fərdi şikayət üzrə qərarı hər kəsə tətbiq oluna bilərmi?

Fərdi şikayətlər üzrə qərarların yalnız tərəflər üçün qəti hökm qüvvəsinə malik və məcburi olduğu müzakirə edilsə də, AYM-nin qərarı bütövlükdə nəzərdən keçirildikdə onun pilot qərar xarakteri daşıdığı, TBMM-ni birbaşa qanun dəyişikliyinə, aşağı instansiya məhkəməsini isə müvafiq qanun müddəasını konstitusiyaya uyğunluğunun yoxlanılması üçün məhkəmə müraciəti yolu ilə AYM qarşısına çıxarmağa çağırdığı aydındır. Çünki 2019/41241 nömrəli Fikret Aslan qərarındakı mövqe AYM-nin baxdığı oxşar fərdi şikayətlərdə — 2020/9559 nömrəli İrfan Yazıcı, 2020/6111 nömrəli Mehmet Uzdu qərarları və s. — təkrarlanmış, AYM bu məsələdə sabit məhkəmə təcrübəsi formalaşdırmışdır.

Eyni mövzuda qaldırılmış bəzi işlərdə də məhkəmələr icraatın dayandırılması barədə qərar qəbul edərək 5434 saylı Qanunun 89-cu maddəsinin ikinci hissəsinin ləğvi məsələsini konstitusiya nəzarəti üçün məhkəmə müraciəti yolu ilə Konstitusiya Məhkəməsinə çıxarmışlar. Buna Ankara Regional İnzibati Məhkəməsinin 11-ci İnzibati İşlər Palatasının 24.12.2025 tarixli, E.2025/875 nömrəli və Ankara 19-cu İnzibati Məhkəməsinin 15.01.2026 tarixli, E.2025/1427 nömrəli icraatın dayandırılması barədə qərarları nümunədir. Qərarlarda və müraciətlərdə Konstitusiyaya ziddliyin struktur problemlərdən qaynaqlandığı, problemin yalnız pozuntuya səbəb olan qanunun dəyişdirilməsi ilə aradan qaldırıla biləcəyi açıq şəkildə göstərilmişdir.

Birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsinə dair inzibati məhkəmə presedenti

Ankara 14-cü İnzibati Məhkəməsi eyni predmetli analoji iş üzrə E.2025/1395, K.2026/273 nömrəli son qərarında belə qeyd etmişdir:

“Bu vəziyyətdə, 5434 saylı Qanunun 89-cu maddəsinin istinad etdiyi 1475 saylı Qanunun 14-cü maddəsi nəzərə alındıqda birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilə bilməyəcəyi anlaşılsa da, Konstitusiya Məhkəməsinin yuxarıda göstərilən pozuntu qərarı nəzərə alınmalıdır. Dövlət Pensiya Fonduna tabe xidmət müddəti özlüyündə kifayət etdikdə qulluğun hansı qaydada başa çatmasından asılı olmayaraq birdəfəlik pensiya müavinəti ödənildiyi halda, həmin müddət özlüyündə pensiyaya çıxmaq üçün kifayət etmədikdə qulluğun əmək stajına görə işdənçıxarma kompensasiyası hüququ yaradan şərtlərə uyğun başa çatmasının tələb edilməsi iddiaçının üzərinə müavinət hüququ baxımından qeyri-mütənasib yük qoymaqla mülkiyyət hüququ ilə əlaqəli şəkildə ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi prinsipini pozur. Bu səbəbdən iddiaçının birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi barədə müraciətinin rəddinə dair inzibati aktın qanuna uyğun olmadığı qənaətinə gəlinmişdir.

Digər tərəfdən, Konstitusiyanın 125-ci maddəsindəki ‘İnzibati orqan öz hərəkət və aktlarından doğan zərəri ödəməyə borcludur’ müddəəsinə əsasən, mübahisələndirilən inzibati akt qanuna uyğun olmadığından, həmin akt nəticəsində iddiaçının 5510 saylı Qanunun 4-cü maddəsinin birinci hissəsinin (c) bəndinə (5434 saylı Qanuna) tabe faktiki xidmətlərinə görə məhrum qaldığı birdəfəlik pensiya müavinəti cavabdeh inzibati orqana müraciət tarixindən hesablanacaq qanuni faizlə birlikdə ödənilməlidir.” Məhkəmə bu əsaslandırma ilə mübahisələndirilən inzibati aktın ləğvinə qərar vermişdir.

İnzibati məhkəmələr Konstitusiya ilə qorunan prinsiplərə, yoxsa onlara zidd olan qanun müddəasına üstünlük verməlidir?

İcraatda olan işlərdə inzibati məhkəmələrin Konstitusiyaya ziddliyi Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə müəyyən edilmiş qanun müddəasını tətbiq etməkdə israr etməsi hüquqi dövlətin ən əsas tələblərindən olan bərabərlik prinsipini pozacaq, haqlı gözlənti və haqqaniyyət prinsiplərinə zidd olacaqdır. İnzibati məhkəmələrin etməli olduğu AYM-nin qərarına uyğun olaraq, Konstitusiyaya əsaslanan sosial təminat hüququ və bərabərlik prinsipi çərçivəsində, birləşdirilmiş xidmət müddətləri əsasında pensiyaya çıxmış iddiaçıların dövlət qulluğunda keçən müddətlərinə görə birdəfəlik pensiya müavinəti hüququ qazandıqlarını müəyyən etməkdir.

Konstitusiya normalarının məcburiliyini tənzimləyən 11-ci maddə və hakimin mübahisələri həll edərkən ilk növbədə Konstitusiya normalarını nəzərə almasını tələb edən 138-ci maddə hakimi Konstitusiyaya uyğun qərar verməyə məcbur edir. Bu çərçivədə Konstitusiyanın 152-ci maddəsinin də hakimin üzərinə işdə tətbiq edəcəyi qanun müddəasının Konstitusiyaya uyğun olub-olmadığını araşdırmaq vəzifəsi qoyduğuna diqqət yetirilməlidir. Bu baxımdan 5434, 2829 və ya 1475 saylı qanunlardan əvvəl konstitusiya təminatları nəzərə alınmalıdır.

İcraatın dayandırılması barədə qərar verilə bilərmi?

İnzibati məhkəmələr birbaşa birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi barədə qərar vermədikdə və ya verə bilmədikdə, AYM-nin qərarında təşviq edildiyi kimi, 5434 saylı Qanunun Konstitusiyaya zidd 89-cu maddəsinin konstitusiya nəzarəti qaydasında ləğvi üçün Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etməli və ya bu barədə AYM-yə artıq edilmiş müraciətlərin nəticəsini gözləməlidirlər.

Hazırda Konstitusiya Məhkəməsinin icraatında olan və böyük ehtimalla qanun müddəasının ləğvi ilə nəticələnəcək bu müraciətlər, analoji inzibati məhkəmə qərarlarında olduğu kimi, nəzərə alınmalı və Konstitusiyaya ziddliyi aydınlaşmış qanun norması əsasında qərar verməkdən çəkinilməlidir.

Bütün bunlara baxmayaraq iddianı rədd edən inzibati məhkəmələr varmı?

Bəli. AYM-nin Fikret ASLAN qərarındakı izahlara baxmayaraq, Konstitusiyanın sosial təminat hüququna dair prinsiplərini əsas götürmək əvəzinə, 5434 saylı Qanunun 89-cu maddəsinin ikinci hissəsinə görə müavinət tələblərini rədd edən SGK-nı haqlı sayan inzibati məhkəmələr də vardır. Konstitusiya Məhkəməsi həmin hissənin məhkəmə müraciəti əsasında ləğvi tələbini bu işlər apellyasiya (istinaf) və ya kassasiya (temyiz) mərhələsində olarkən təmin etsə belə, bu, inzibati məhkəmə işinin iddiaçıların xeyrinə dəyişməsinə səbəb olacaqdır.

Birdəfəlik pensiya müavinətindən məhrum olanlar nə etməlidir?

Konstitusiya Məhkəməsinin Fikret ASLAN və sonrakı oxşar qərarlarının bu məsələdə yeni hüquqi vəziyyət yaratdığına şübhə yoxdur. Dövlət qulluğundan xaric edilərək xidmət müddətlərinin birləşdirilməsi yolu ilə pensiyaya çıxmış şəxslərin bu yeni hüquqi vəziyyətə istinad edərək dövlət qulluğuna görə müavinətin ödənilməsini SGK-dan tələb etmələri, açıq şəkildə və ya susma yolu ilə verilmiş rədd cavabına qarşı isə qanunda nəzərdə tutulan 60 günlük müddət ərzində inzibati məhkəməyə müraciət etmələri bu konstitusiya hüququnun təmin edilməsi üçün zəruridir.

📞 Hüquqi dəstək və əlaqə

Xidmət müddətlərini birləşdirərək pensiyaya çıxmağınıza baxmayaraq, dövlət qulluğunda keçən müddətə görə birdəfəlik pensiya müavinətinin ödənilməsi tələbiniz SGK tərəfindən rədd edilib? Konstitusiya Məhkəməsinin və inzibati məhkəmələrin son presedent qərarları əsasında birdəfəlik pensiya müavinətinizi hüquqi yollarla əldə etməyiniz mümkündür.

İddia qaldırmaq müddətlərini ötürməmək və konstitusiya hüquqlarınızı düzgün hüquqi arqumentlərlə müdafiə etmək üçün ixtisaslaşmış komandamızdan dəstək ala bilərsiniz. Prosesin idarə edilməsi, inzibati müraciət və inzibati aktın ləğvi haqqında iddia mərhələləri barədə ətraflı məlumat və hüquqi məsləhət almaq üçün hüquq büromuzla əlaqə saxlaya bilərsiniz.

Qərarın mənbəyi və əlaqəli keçidlər

AYM-nin Fikret Aslan qərarı — fərdi şikayət № 2019/41241, 25.02.2025 (türkcə orijinal)

Hüquqi dəstək üçün MCT Hukuk ilə əlaqə saxlayın