Adın Dəyişdirilməsi İddiasının Şərtləri, Prosesi və Güncəl AYM Qərarı

Konstitusiya Məhkəməsinin 25/12/2025-ci il tarixli 2025/120 Əsas və 2025/270 Qərar saylı Ləğv Qərarı çərçivəsində son dəyişikliklərlə (15/04/2026)

Adın insanın mənəvi inkişafı ilə yanaşı, xarakterinə də təsiri olduğunu ifadə edən psixiatriya mütəxəssisləri mövcuddur. Bu baxımdan adın insanın həyatındakı əhəmiyyəti danılmazdır. Bununla belə, uşağa ad qoyulması zamanı tərəflərdən birinin müstəqil hərəkət etməsi nəticəsində qoyulan adın digər tərəf (həyat yoldaşı) tərəfindən arzulanmaması, tərəflərdən birinin digərinin xəbəri olmadan uşağa keçmişdə münasibətdə olduğu bir şəxsin adını verməsi kimi hallarda, yaxud şəxsin öz adının gülünç məna kəsb etməsi səbəbindən adından məmnun olmaması və ya adın cinsiyyəti ilə uyğun gəlməməsi kimi vəziyyətlərdə adın dəyişdirilməsi iddiası gündəmə gələ bilər. Adın ictimai qayda ilə bağlı tərəfi olduğu üçün, bu barədə məhkəmə qərarı olmadan belə tələblər Əhali Qeydiyyatı İdarələri (Nüfus Müdürlükleri) tərəfindən nəzərə alınmır. Adın dəyişdirilməsi üçün bu sahədəki əsaslı tələblərlə birlikdə mülki məhkəmədə (asliye hukuk mahkemesi) adın dəyişdirilməsi iddiası qaldırmaq lazımdır. Bu yazımızda adın dəyişdirilməsi iddiasına dair praktiki məlumatlarla yanaşı, mövzu ilə bağlı güncəl Konstitusiya Məhkəməsi qərarı paylaşılacaqdır.

Yaxın keçmişdə inzibati müraciət yolu ilə adın dəyişdirilməsini tələb etmək mümkün idi. 7039 saylı qanunla Əhali Qeydiyyatı Xidmətləri Qanununa əlavə edilən Müvəqqəti 8-ci maddə ilə 03/11/2017-ci il tarixindən etibarən iki illik müddətdə qeydiyyat idarəsinə ediləcək yazılı müraciət ilə adın dəyişdirilməsini tələb etmək imkanı yaradılmışdı. Lakin bu tələblər adın ümumi əxlaqa uyğun olmaması, gülünç olması və ya orfoqrafik xəta daşıması kimi səbəblərə əsaslanmalı idi. Bu təcrübə 24/12/2019-cu il tarixində qanuna əlavə edilən Müvəqqəti 11-ci maddə ilə davam etdirilmiş və 3 il müddətinə adın gülünç olması, ümumi əxlaqa zidd olması və ya orfoqrafik xəta kimi səbəblərlə "e-devlet" sistemi üzərindən dəyişdirilməsinə imkan tanınmışdır. 24/12/2022-ci il tarixi etibarilə bu təcrübə sona çatmışdır. Bu baxımdan, bundan sonrakı prosesdə adın dəyişdirilməsinə dair tələblər məhkəmə qərarı olmadan mümkün olmayacaqdır.

Məhkəmə adın dəyişdirilməsi tələbində irəli sürülən səbəblərin əsaslılığını araşdıraraq bir nəticəyə gələcəkdir. Bu işlərdə tərəflərin dəlil gətirməsi prinsipindən daha çox, məhkəmənin öz təşəbbüsü ilə araşdırma aparması (re’sen araştırma) prinsipi tətbiq olunur. Bu səbəbdən irəli sürülən faktların sübutu mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Həqiqətə uyğun olmayan səbəblərə əsaslanan iddiaların rədd edilməsi mümkündür. Təcrübədə ən çox rast gəlinən hal şəxsin cəmiyyətdə rəsmi qeydiyyatdakı adı ilə tanınmamasıdır. Məhkəmə bu vəziyyətdə şahid ifadələrini qiymətləndirəcək, həmçinin zəruri hesab edərsə, hüquq-mühafizə orqanları vasitəsilə şəxsin yaşadığı mühitdən məlumat toplayacaq və bu bəyanatların doğruluğunu yoxlayacaqdır.

Bundan əlavə, adın dəyişdirilməsi tələbi qanuni bir məqsəd daşımalıdır. Yəni, adın dəyişdirilməsi tələbi cinayət təqibindən və ya borc öhdəliyindən qaçmaq kimi səbəblərə söykənməməlidir. Bu xüsusda məhkəmə tərəfindən şəxs barəsində axtarış və ya həbs qərarının olub-olmadığı Polis İdarəsindən soruşulur və zəruri araşdırmalar rəsmi qaydada aparılır. Şəxs haqqında aparılan araşdırmada adın dəyişdirilməsi tələbinin qanuni olmayan bir məqsəd daşıdığı müəyyən edilərsə, iddianın rədd edilməsi söz konusu ola bilər.

Adı dəyişdirilməsi tələb olunan şəxs uşaqdırsa, qəyyumluq (velayet) hüququna sahib olan valideyn uşaq üçün bu iddianı qaldıra bilər. Lakin nikah davam etdiyi müddətdə valideynlərdən birinin digərinin razılığı olmadan qəyyumluq altındakı uşaq üçün bu iddianı açması mümkün deyil. Digər valideynin razılığı tələb olunduğu üçün iddia ona bildirilir və razılıq verilmədiyi təqdirdə, valideynlik hüququnun birgə istifadə edilməsi zərurətindən dolayı iddianın rədd edilməsi baş verə bilər. Uşağın adının dəyişdirilməsi tələb edildiyi təqdirdə, uşağın inkişaf mərhələsinə uyğun olaraq məhkəmə tərəfindən uşağın öz rəyinin soruşulması da mümkündür.

Bu iddia şəxsin yaşayış yeri üzrə mülki məhkəmədə, cavabdeh qismində isə həmin yerin Əhali Qeydiyyatı İdarəsinə qarşı qaldırılır.

İddia əsaslı səbəbə söykənməli olduğu üçün “adımdan xoşum gəlmir, adımın məni əks etdirdiyini düşünmürəm” və ya “çox sayda düşmənim var, onlardan qaçmaq üçün adımı dəyişmək istəyirəm” kimi mücərrəd qəbul edilə biləcək əsaslandırmaların məhkəmə tərəfindən rədd edilmə ehtimalı yüksəkdir. Bu baxımdan prosesin vəkil müşayiəti ilə aparılması arzu olunan nəticəyə nail olmaq üçün vacibdir.

Adın dəyişdirilməsi haqqında qərarın əhali qeydiyyatı reyestrinə işlənməsi və elan edilməsi kimi tamamlayıcı proseslərdə bir sıra dəyişikliklər nəzərdə tutan AYM-nin ləğv qərarını nəzərdən keçirək.

KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİNİN QƏRARI

Türkiyə Mülki Məcəlləsinin 27-ci maddəsində adın dəyişdirilməsi ilə bağlı məsələlər tənzimlənmişdir və məhkəmə tərəfindən iddianın qəbul edildiyi hallarda çıxarılan qərarın əhali qeydiyyatına işlənməsi və elan edilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin Konstitusiya Məhkəməsinin 25/12/2025-ci il tarixində verdiyi və 01/04/2026-cı il tarixində Rəsmi Qəzetdə dərc olunan qərarı ilə adın dəyişdirilməsi haqqında qərarın elan edilməsinə dair TMK m.27/2-ci bəndinin 2-ci cümləsi, 14/11/2024-cü il tarixli tənzimləmədən sonra yenidən ləğv edilmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən ləğv edilən TMK m. 27/2 hökmü belədir: “Adın dəyişdirildiyi əhali reyestrinə qeyd olunur və Mətbuat Elan Qurumunun (Basın İlan Kurumu) elan portalında elan edilir. Bu elanda; hökmü verən məhkəmə, qərarın verildiyi tarix, işin əsas və qərar nömrəsi ilə adı dəyişdirilən şəxsin qeydiyyatda olduğu yer, doğum tarixi, ana və ata adı, əvvəlki adı və soyadı, məhkəmə qərarı ilə verilən yeni adı və soyadı yer alır.”

Bu hökm daha əvvəl Konstitusiya Məhkəməsinin 22/2/2024-cü il tarixli və E.2023/34, K.2024/60 saylı qərarına mövzu olmuş və bu qərardan sonra yenidən tənzimlənmişdi. Konstitusiya Məhkəməsinin həmin qərarında da adın dəyişdirilməsinin elan edilməsi Konstitusiyaya zidd hesab olunaraq ləğv edilmişdi. O qərarda qeyd olunmuşdu ki, elanın hansı məlumatları ehtiva edəcəyi aydın və dəqiq olmadığı üçün tənzimləmə qanunçuluq prinsipinə ziddir. Bu ləğv qərarından sonra edilən 14/11/2024-cü il tarixli tənzimləmə ilə elanda hansı məlumatların yer alacağı açıq şəkildə müəyyən edilmişdi. Bu yeni tənzimləmə isə “elan edilən məlumatların fərdi məlumat xarakteri daşıması, fərdi məlumatların Mətbuat Elan Qurumu tərəfindən müddət göstərilmədən hər kəsə açıq hala gətirilməsinin əsas hüquq və azadlıqların qeyri-mütənasib şəkildə məhdudlaşdırılmasına səbəb olduğu və Konstitusiyanın 20-ci maddəsində yer alan şəxsi həyatın toxunulmazlığını pozduğu” əsasları ilə Konstitusiya Məhkəməsinə etiraz müraciətinə mövzu olmuşdur.

Həqiqətən də ləğvi istənilən TMK m.27/2 hökmü, fərdi məlumatların qorunmasını tələb etmək hüququnu qeyri-mütənasib şəkildə məhdudlaşdırır. Bu elanın ana-ata adı, doğum yeri və tarixi, qeydiyyatda olduğu yer kimi çox sayda fərdi məlumatı ehtiva etməsi ilə yanaşı, nə qədər müddətlə elanda qalacağının qeyd olunmaması da əsas hüquq və azadlıqlara gətirilən məhdudiyyətin mütənasiblik prinsipinə zidd olduğunu və Konstitusiyanın 13-cü maddəsi çərçivəsində pozuntu yaratdığını göstərir. Bundan əlavə, bu maddənin mütənasiblik prinsipinə zidd olması bir yana, konkret hala görə qanuni maraq olduğu təqdirdə adın dəyişdirilməsinin elan edilməməsi barədə hakimə təqdir səlahiyyəti verməməsi də fərdi məlumatların qorunması kontekstində şəxsi həyatın toxunulmazlığının pozulması (AY m.20) deməkdir. Şəxsin həyatını təhdid edən konkret təhlükədən qaçmaq kimi səbəblərlə ad dəyişikliyi tələb etdiyi halda, buna dair qərarın dərc edilməsi tənzimləmə ilə hədəflənən nəticə ilə də ziddiyyət təşkil edir. Qanunverici orqan əsas Konstitusiya prinsiplərinə tabedir və əsas hüquq və azadlıqlara gətirilən məhdudiyyət, hüququn mahiyyətini pozmayacaq şəkildə Konstitusiyada nəzərdə tutulan səbəblərə uyğun olaraq məhdudlaşdırıla bilər.

Konstitusiya Məhkəməsi ləğv qərarına əsas olaraq aşağıdakı qiymətləndirmələri qeyd etmişdir:

23. Adın dəyişdirilməsi qərarlarının zərər görə biləcək şəxslərin mənafelərinin qorunması məqsədilə elanla çatdırılmasında ictimai maraq olsa da, sözügedən qərarın qeyri-müəyyən müddətə elan edilməsi, fərdi məlumatları hər kəs tərəfindən bilinən şəxsin mənafeləri üzərində qeyri-mütənasib nəticələr doğura bilər.

24. Digər tərəfdən, qaydada ad dəyişdirmə qərarlarının hamısının kateqoriyalı olaraq elan edilməsi nəzərdə tutulur; müəyyən hallarda həmin qərarların elan edilib-edilməməsi barədə hakimə təqdir səlahiyyəti verilmir. Başqa sözlə, konkret halın xüsusiyyətinə görə ad dəyişdirmə səbəbləri də nəzərə alınaraq, adın dəyişdirilməsi qərarını verən hakimin bu barədə qiymətləndirmə aparmaq imkanı yoxdur. Belə ki, bəzi hallarda ad dəyişikliyi qərarlarının elan edilməməsində üstün hüquqi marağın olması mümkündür. Odur ki, bütün ad dəyişikliyi qərarlarının elan edilməsinin nəzərdə tutulması və bu barədə hakimə təqdir səlahiyyətinin verilməməsi şəxslər üçün ağır nəticələr doğura biləcək xarakterdədir.

25. Bu baxımdan, qayda ilə nail olunmaq istənilən qanuni məqsəddən irəli gələn ictimai maraq ilə fərdlərin mənafeləri arasındakı ağlabatan tarazlığın pozulduğu, bu yönü ilə qaydanın fərdi məlumatların qorunmasını tələb etmək hüququna qeyri-mütənasib məhdudiyyət gətirdiyi qənaətinə gəlinmişdir.

26. Qeyd olunan səbəblərlə qayda Konstitusiyanın 13 və 20-ci maddələrinə ziddir. Ləğv edilməlidir.”

Konstitusiya Məhkəməsinin bu qərarının dərcindən 9 ay sonra qüvvəyə minməsi qərara alınmışdır və 01/01/2027-ci il tarixi etibarilə adın dəyişdirilməsi iddialarının dərc edilmədən, yalnız Əhali Qeydiyyatı İdarəsinə edilən bildiriş nəticəsində qeydiyyatın dəyişdirilməsi ilə hüquqi qüvvəyə minməsi gözlənilir. Lakin bu müddət ərzində yeni qanunvericilik tənzimləmələrinin qəbul edilməsi ehtimalı hər zaman mövcuddur.

MƏNBƏLƏR

- KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİ 25/11/2025 E. 2025/120 K.2025/270 saylı qərarı

- Konstitusiya Məhkəməsinin 22/2/2024-cü il tarixli və E.2023/34, K.2024/60 saylı qərarı

- 4721 saylı Türkiyə Mülki Məcəlləsi

- 5490 saylı Əhali Qeydiyyatı Xidmətləri Qanunu

- https://www.nevzattarhan.com/isminiz-kisiliginizi-olusturuyor.html

- AYM